Wąż – najstarszy strażnik świata. Wężowe opowieści, cz. 1

Witajcie, Kochani! 🌿 Dawno mnie tu nie było, ale Żeńska Komórka cały ten czas stała na swojej łące, wśród ziół i kwiatów, i czekała, aż znów uchylę jej drzwi. Usiądźcie wygodnie w bujanym fotelu na werandzie, nalejcie sobie ciepłej herbatki – wracam z opowieściami, które od dawna nosiłam w sercu. Bardzo się cieszę, że jesteście. 💚

Wpis powstał na podstawie pracy dr. Henryka Perlsa „Wąż w wierzeniach ludu polskiego” (Lwów 1937). Opisuje dawne wierzenia, mity i obrzędy, a nie wiedzę przyrodniczą ani medyczną. Wszystko opowiadam własnymi słowami.

Od bardzo dawna chodził za mną ten temat. Wąż. Istota, która budzi lęk i zachwyt jednocześnie. Pojawia się nagle, jakby wyrastał spod ziemi, i równie nagle znika w jej szczelinach. Zrzuca skórę i wychodzi z niej odnowiony. Patrzy tak, że trudno odwrócić wzrok. Nic dziwnego, że ludzie od zarania dziejów widzieli w nim kogoś więcej niż zwykłe zwierzę.

Zapraszam Was w podróż przez wężowe opowieści. To pierwsza część cyklu – zaczynamy od początków, od najdawniejszych ludów, a w kolejnych wpisach dojdziemy do naszych, polskich wierzeń: węża domowego, króla węży ze złotą koroną, wężowych zaklęć i ziół. 🐍✨

Noworoczny gość

Zanim jednak wyruszymy w daleką drogę przez wieki, opowiem Wam, skąd we mnie ten wąż. 🌙

Był pierwszy dzień stycznia 2023 roku. Nowy Rok – świat jeszcze zaspany po nocnych fajerwerkach, w powietrzu zapach zimy i obietnic. I właśnie wtedy, w moim domu, na progu nowego czasu, pojawił się on. Mały zaskroniec. W samym środku zimy, kiedy jego bracia i siostry śpią głęboko w ziemi, pod korzeniami i kamieniami. Pewnie ciepło domu zbudziło go za wcześnie i powędrował szukać wiosny, której jeszcze nie było.

Mały zaskroniec na jasnym dnie wiaderka – noworoczny gość

Malutki, ciemny jak mokra ziemia po deszczu, z dwiema złotymi plamkami za głową. Zaskrońce mają tam żółte półksiężyce, a ja patrzyłam na nie i widziałam koronę. Tę samą, o której lud opowiadał, że nosi ją wężowy król.

Zaskroniec zwinięty w supeł, ze złotymi plamkami za głową

Ostrożnie przeniosłam go do wiaderka. I wtedy stało się coś dziwnego. Spojrzałam w dół, a jasne dno zamieniło się w księżyc w pełni. Na srebrnej tarczy leżał on – zwinięty jak znak zapisany starym, zapomnianym pismem.

Jasne dno wiaderka jak księżyc w pełni, a na nim mały wąż
Cień i jasny sierp jak półksiężyc, zaskroniec wije się w esy

Wił się powoli. Układał się w esy, w pętle, w znak nieskończoności. Jakby chciał mi coś napisać, a ja nie umiałam jeszcze tego przeczytać. Dziś myślę, że to była zapowiedź. Zaproszenie do tej właśnie opowieści.

Zaskroniec ułożony w wielką literę S
Zaskroniec zwinięty w znak nieskończoności, głowa w środku pętli

Nasi przodkowie powiedzieliby bez wahania: to wąż domowy. Opiekun progu i ogniska, duch, który przychodzi z ziemi, żeby czuwać nad domem. A jeśli zjawia się w Nowy Rok – tym bardziej trzeba go przyjąć z szacunkiem. Tak też zrobiłam. Mój noworoczny gość trafił w bezpieczne, naturalne miejsce, gdzie mógł spokojnie dośnić swoją zimę. Mnie został po nim obraz, który noszę w sobie do dziś. I może właśnie wtedy, bez słów, zaczęła się ta opowieść. 🐍💚

Zwierzę, które pamięta początek

Dawni ludzie czcili zwierzęta. Ślady tego kultu znajdujemy w wykopaliskach z czasów bardzo zamierzchłych, a jego echa przetrwały do dziś w przesądach i powiedzonkach. Bogowie egipscy mieli zwierzęce głowy, greckim bóstwom towarzyszyły sowy i konie. A spośród wszystkich zwierząt jedno szczególnie przykuwało uwagę i budziło nabożny lęk – właśnie wąż.

Wąż potrafi upodobnić się barwą do otoczenia, więc zauważa się go dopiero, gdy stoi się tuż obok. Wierzono, że jego wzrok ma moc „magnetyzującą”. Przychodził z ziemi i do niej wracał, dlatego uznawano go za posłańca z podziemi, opiekuna zmarłych i ducha przodków. Zrzucając skórę, odmładzał się – i stał się symbolem odrodzenia, wiecznie odnawiającej się przyrody. Grecy nazywali zrzuconą wężową skórę tym samym słowem, co starość. Wąż zostawiał więc starość za sobą.

Egipt – wąż na koronie faraona

W Egipcie kobra zdobiła koronę faraonów i strzegła władców. Według mitu bogini Izyda ulepiła węża, a Kleopatra – jak głosi opowieść – odeszła z tego świata przez ukąszenie żmii. Wąż był tu przede wszystkim istotą boską, czczoną i otoczoną szacunkiem, bliską słońcu i podziemiom. Tu narodził się też obraz węża połykającego własny ogon – koła bez początku i końca, symbolu wieczności.

Indie – wąż mędrzec i strażnik skarbów

To w Indiach kult węża był najbogatszy. Wąż bywał tu złośliwy, ale przeważał jego dobroczynny charakter. Był mądry i dzielił się wiedzą. Odkrywał przed bohaterami źródła wody życia, lecznicze zioła i ukryte skarby. Podziemne królestwo węży było pełne bogactw – w dawnym języku to samo słowo mogło znaczyć „pełny skarbów” i „pełny węży”.

Węża otaczano tam czcią: budowano mu domki i gniazda pod drzewami, modlono się do niego. Jego ukąszenie uznawano za karę za jakąś ukrytą winę. W Chinach także cieszył się wielkim poważaniem – w chińskich baśniach wąż jest zwykle przyjacielem człowieka. Pięknie pokazuje to hinduska bajka o osieroconej dziewczynie, którą bratowe wysłały do lasu po drewno bez sznurka. Gdy płakała, przypełzł wąż i sam zaproponował, by użyła go jako sznurka. 💚

Kreta – bogini z wężami w dłoniach

W pałacu w Knossos, sprzed niemal czterech tysięcy lat, odnaleziono figurki wielkiej bogini, władczyni sił przyrody, która trzyma węże w dłoniach. Na Krecie odkryto także gliniane figurki przedstawiające taniec z wężami oraz płaskorzeźbę dwóch węży wspinających się do naczynia z napojem. To prawdopodobnie dusze zmarłych, które przyszły skosztować złożonej im ofiary. W Mykenach pojawia się obraz sklepienia niebieskiego, które spoczywa na głowie i ogonie węża.

Grecja i Rzym – wąż, ziemia i płodność

Etruskowie zdobili wężami wazy, a na ich grobowcach pojawiał się wąż-gryf. Grecy zaś widzieli w wężu przede wszystkim dziecko Matki Ziemi. Ziemia – Gaja – była matką węży i chroniła je przed ludźmi. Wąż symbolizował jej życiodajną siłę i płodność. Bogini Demeter, opiekunce urodzaju, poświęcony był wąż. Podczas wiosennych obrzędów ku jej czci składano ofiary z pieczywa w kształcie węży, a resztki mieszano potem z ziarnem na zasiew, by plon był obfity. Kapłanki Dionizosa owijały sobie węże wokół ramion. 🌾

Od węża wywodziły swój ród całe miasta. Ateńczycy uważali za praprzodka węża Kekropsa, a założyciel Teb Kadmos i jego żona Harmonia byli przedstawiani jako para boskich węży. Starożytni chętnie opowiadali, że wielcy ludzie – jak Aleksander Wielki czy cesarz Oktawian August – mieli boskiego ojca w postaci węża. Takie pochodzenie było powodem do dumy.

W Rzymie wąż był geniuszem domu i rodu – opiekunem ogniska, łoża małżeńskiego i dobrobytu. Wierzono, że nie ma miejsca bez swojego ducha, a ten najczęściej ukazuje się pod postacią węża. W gaju bogini Junony żył wąż, któremu wiosną dziewczęta zanosiły dary. Jeżeli je przyjął, uznawano to za dobry znak: rolnicy wołali wtedy z radością, że rok będzie urodzajny.

Wąż uzdrowiciel i wąż jasnowidz

Skoro wąż mieszka w ziemi, to zna wszystkie rosnące w niej zioła i wie, które z nich leczą. Dlatego stał się boskim lekarzem. Pod jego postacią czczono Asklepiosa, greckiego boga medycyny – do dziś laska z owiniętym wężem jest symbolem lekarzy. W jego świątyni w Epidauros żył żółtawy wąż, otoczony czcią jak samo bóstwo. Gdy w roku 291 przed Chrystusem Rzym nawiedziła zaraza, sprowadzono tam kult Asklepiosa. Owidiusz opisuje, że bóg przybył jako wielki wąż ze złotym grzebieniem i zapowiedział się potrójnym sykiem. Ludzie wołali wtedy: deus est! deus est! – to bóg!

Ziemia kryje też całą wiedzę o przeszłości i przyszłości. Wąż, jej wysłannik, był więc jasnowidzem. W Delfach strzegł wyroczni wąż Pyton, zanim przejął ją Apollo. Wieszczowi Melampusowi węże wylizały uszy, a on od tej chwili rozumiał mowę ptaków. Wierzono, że para węży może wychować wieszczka.

Wąż dusza i wąż strażnik

Greckie bóstwa podziemne często otaczały węże – Persefona miała je wplecione we włosy. Wąż bywał też samą duszą zmarłego. W „Eneidzie” podczas stypy, którą Eneasz wyprawił dla swego ojca, na grobie pojawił się wąż i skosztował ofiarnych potraw. O filozofie Plotynie opowiadano, że gdy umarł, spod jego łoża wypełzła żmija i schowała się w ścianie – wierzono, że to jego dusza. Wąż strzegł też ciał wielkich ludzi przed drapieżnymi ptakami.

Ta sama siła miała jednak drugą twarz. Wąż, który niespodzianie wpełzł do domu albo świątyni, mógł zwiastować nieszczęście. Rzymianie wierzyli, że para węży w domu oznacza gospodarza i gospodynię, więc gdy dwa węże rozpełzły się w dwie strony, wróżyło to rozłąkę małżonków. Opowiadano też, że gdy niemowlę Roscius spało w kołysce, niania ujrzała węża owiniętego wokół dziecka. Wróżbici orzekli, że chłopiec zdobędzie wielką sławę – i tak się stało. Wąż pojawiający się przy dziecku to częsty motyw: zapowiedź niezwykłego losu.

Wąż mógł być także stróżem sumienia. Greckie Erynie, boginie zemsty, ścigały zbrodniarzy i często ukazywano je z wężami. Pliniusz zapisał, że węża, który skrzywdził człowieka, ziemia nie przyjmuje z powrotem – musi tułać się pod gołym niebem, odrzucony przez własne dzieci. Ten wątek odnajdziemy później u naszego ludu.

Z kolei z Arabii pochodzi stara opowieść, powtarzana przez Herodota, że małe żmije przychodzą na świat kosztem życia swojej matki. To oczywiście mylna obserwacja, ale nasz lud znał ją także. Tłumaczył sobie, że Bóg tak urządził świat celowo, żeby węży nie było zbyt wiele.

Ciekawostka: Rzymianie wierzyli, że skóra węża przewiązana wokół brzemiennej kobiety ułatwia poród, a owinięta wokół drzewa owocowego sprawia, że znów zacznie rodzić. Głowa węża zakopana pod progiem miała przynosić domowi szczęście.

Wczesne chrześcijaństwo

Kult węża był tak głęboko zakorzeniony, że przetrwał nawet koniec starożytności. Istniała sekta Ofitów, którzy czcili oswojonego węża jako przedstawiciela wielkiego, niebiańskiego króla. Owijał się on wokół sakramentalnego chleba. W roku 1001 arcybiskup Arnulf sprowadził z Konstantynopola do Mediolanu brązowego węża. Jedni mówili, że to wąż Asklepiosa, inni, że wąż miedziany Mojżesza, a jeszcze inni widzieli w nim Chrystusa. Matki przynosiły do niego chore dzieci. Z czasem jednak w legendach chrześcijańskich wąż coraz częściej przedstawiał pierwiastek zła – kusiciela z raju.

Germanie i Skandynawia

Longobardowie we Włoszech czcili złotego węża. Sasi nosili wizerunki węża albo smoka na wojennych chorągwiach. W Skandynawii wąż łączył się z Odynem – bogiem, który chętnie przemieniał się w węża. Ofnir i Svafnir to zarazem imiona węży i przydomki Odyna. W sagach smoki i węże odznaczały się wielką mądrością. Saxo Gramatyk zapisał, że zjedzenie węża dawało mądrość, siłę i zrozumienie mowy ptaków.

Bałtowie – węże przy stole

U naszych sąsiadów – Litwinów, Prusów i Łotyszy – kult węża przetrwał długie wieki, nawet po przyjęciu chrześcijaństwa. Kronikarze opisywali, że na Litwie i Żmudzi trzymano węże w domach, pod piecem albo w kącie izby, gdzie stał stół. W pewnych porach roku kapłan zapraszał je modlitwą do stołu. Węże wychodziły po białym płótnie, siadały na stole i kosztowały potraw. Gdy odeszły, ludzie z radością jedli to, co węże pobłogosławiły, i ufali, że cały rok im się poszczęści. Jeśli jednak węże nie skosztowały jedzenia, bano się nieszczęścia. 🍽️

Węże były tam tak oswojone, że jadły z jednej miski z dziećmi. Litewskie słowo gyvatė oznacza węża, a zarazem dobytek – mienie wieśniaka. Mówiono, że każdy dom ma swojego węża, a gdy dom ma upaść, wąż wychodzi spod podłogi. Opiekowało się nim bóstwo Trimpos – młodzieniec w wieńcu z kłosów, bóg źródeł, rzek, deszczu i zasiewów. Poświęcony mu wąż mieszkał w naczyniu wśród kłosów i był karmiony mlekiem. Litwin, który spotkał węża w drodze, czuł się pod opieką bóstwa.

Ślady tego kultu przetrwały w języku. Suchą wiosnę Litwini nazywali „suchym Jurgisem”, mokrą – „mokrym Jurgisem”, a gdy wiosna się spóźniała, wołali: „Kochany Jurgusiu, gdzie jesteś?”. Jurgis to Jerzy – a święty Jerzy, 23 kwietnia, w walce ze smokiem uosabia zmaganie budzącej się przyrody z ciemną zimą. 🌱

Na Żmudzi mówiono o kimś rozgniewanym, że „syczy jak wąż bez koziego mleka”. Drugie przysłowie brzmiało: „zapal świecę wężową, a zbiorą się węże”. Wierzono bowiem, że z tłuszczu starego węża można ulać świecę. Gdy ktoś znalazł się w kłopocie, wystarczyło ją zapalić, a węże z całej Litwy, z królem na czele, przybywały mu na pomoc. 🕯️ O wężu Litwin nie mówił, że „zdycha” – nazywał go przyjacielem domowym.

U Prusów kobiety zanosiły mleko wężom mieszkającym w dziuplach świętych drzew, prosząc o siłę dla swoich mężów. Na Litwie spotyka się też pieczęcie herbowe z XV–XVII wieku z wizerunkiem węży.

Finowie

Węże pojawiają się także w fińskiej „Kalewali”. Bohater Lemminkäinen musi pokonać wężowy płot, a przed bramą upragnionego celu czeka na niego wąż, którego usuwa zaklęciem. Finowie znali niezliczone zamawiania przeciw ukąszeniu – w późniejszych wiekach już chrześcijańskie, z udziałem Matki Boskiej, św. Piotra i św. Pawła.

Słowianie – wąż domowy

I tak dochodzimy do nas. U Słowian wąż był przede wszystkim duchem opiekuńczym przodka, który czuwa nad życiem i dobrobytem rodziny. Nazywano go didko, did, dziad, diduch, dziadek domowy – czyli przodek rodu. Polskie nazwy to domowe bożęta. Mieszkał za piecem, pod progiem, na podwórzu, w chlewie. Chronił gospodarstwo, kochał dzieci i troskliwie pilnował domu w czasie żniw, gdy wszyscy byli w polu. Często hodowano parę węży – samca i samicę, gospodarza i gospodynię.

Mam dla Was jeszcze jedną czeską opowieść: pewna kobieta znalazła w lesie białego węża. Z radością przyniosła go do domu i oznajmiła mężowi, że znalazła szczęście. Umieścili go za piecem, karmili najlepszymi potrawami – i rzeczywiście zaczęło im się wieść. 🤍

O wężu domowym napiszę Wam szerzej w następnej części cyklu.

Średniowiecze i brat Mikołaj z Polski

W średniowieczu wąż trafił do ksiąg lekarskich. Uczeni zalecali go niemal na wszystkie choroby, a z ich receptur wiedza ta przeszła do ludu. Ciekawy jest przekaz z naszej historii: w roku 1278 dominikanin brat Mikołaj z Polski, słynny lekarz, nauczał, że jedzenie węży pomaga na wszelkie dolegliwości. Kronikarz zapisał, że ludzie chwytali wtedy węże gołymi rękami „w imię brata Mikołaja”. Brat Mikołaj miał nawet polecić księciu Leszkowi Czarnemu i jego żonie Gryfinie, by jadali węże, co miało im dać upragnione potomstwo. W jego pismach wąż jest uniwersalnym lekarstwem – miał zachowywać młodość, piękną cerę i chronić przed siwizną.

Znano też ziele zwane smoczym, które miało chronić przed ukąszeniem, a Karol Wielki zalecał jego uprawę. Pojawiały się „języki i korony żmijowe” – w rzeczywistości były to zwykle różki innych zwierząt. A obok tej uczonej medycyny rozwijały się kazania i legendy, w których wąż stawał się coraz częściej kusicielem i wcieleniem zła.

Dwie twarze węża

I to jest chyba w wężu najpiękniejsze. Od zawsze ma dwie twarze. Jest strażnikiem i zagrożeniem, lekarzem i trucizną, duszą przodka i zwiastunem nieszczęścia. Jest ziemią i słońcem, życiem i śmiercią, początkiem i końcem. Jak ten wąż, który połyka własny ogon. 🐍

W następnej części zajrzymy pod nasz próg i za nasz piec, gdzie mieszkał wąż domowy.

Pamiętajcie: opisuję dawne wierzenia i obrzędy, nie przepisy ani porady. Wszystkie węże żyjące w Polsce są pod ochroną – nie wolno ich chwytać, krzywdzić ani zabijać. Jeśli spotkasz węża, po prostu daj mu odejść. 💚

Magdalena


Źródło: dr Henryk Perls, Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów 1937, Nakładem Drukarni Naukowej (zdigitalizowane w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych, rcin.org.pl).

6 thoughts on “Wąż – najstarszy strażnik świata. Wężowe opowieści, cz. 1”

  1. Super temat, właśnie sobie uświadomiłam że jest niewiele miejsc na świecie gdzie węże nie występują naturalnie, i we wszystkie te miejsca mnie ciągnie. Antarktyda, Grenlandia, Irlandia, Islandia, Nowa Zelandia, Hawaje.

    Polubione przez 1 osoba

    • Ciebie ciągnie a za mną chodziło 😁 Coś pewnie w tym jest, pradawny Czuj 💃
      Temat mnie pochłonął i przejąłł, poruszył ale ogarnąć chociaż tyci zakres tej Wiedzy wymaga swojego Czasu. Wąż usilnie mnie w tym roku odwiedzał, zechciał w końcu z tej nory wyjść 💫

      Polubienie

Skomentuj

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.